Adroddiad newydd ar gyfer NHO Geneo: Problem lles Norwy yw prinder pobl, nid arian
Mae Norwy'n gwario mwy ar les na bron unrhyw wlad arall, ac eto mae adroddiad newydd a gomisiynwyd gan NHO Geneo yn dadlau mai nid arian yw'r cyfyngiad go iawn mwyach. Pobl ydyw.
Ysgrifennwyd yr adroddiad, Et bærekraftig velferdssamfunn: Veivalg og muligheter ("Cymdeithas les gynaliadwy: dewisiadau a chyfleoedd"), gan Kåre Hagen, pennaeth y Centre for Welfare and Labour Research (SVA) yn OsloMet, a'i gyflwyno yng nghynhadledd flynyddol NHO Geneo. NHO Geneo yw'r gymdeithas cyflogwyr ar gyfer darparwyr iechyd a lles preifat; mae Hagen yn ysgrifennu yn y rhagair mai ef yn unig sy'n gyfrifol am yr dadansoddiad.
Tri degawd heb gynnydd ar allgáu
Mae dyfarniad Hagen ar gynhwysiant gwaith yn blaen. O'i fesur yn ôl faint o bobl sy'n cael gwaith sefydlog, yn hytrach na faint sy'n mynd trwy raglenni, mae'r canlyniadau'n wan: nid yw lefelau allgáu wedi gostwng mewn tri degawd — "snarere tvert om" (os rhywbeth, y gwrthwyneb).
- Ar ddechrau'r 2000au, roedd gan Norwy un o gyfraddau cyflogaeth uchaf Ewrop. Erbyn hyn mae yn 7fed safle.
- Ers 2001, pan ddaeth y cytundeb Inclusive Working Life cyntaf i rym, dim ond o 63 i 67% y mae'r gyfradd gyflogaeth ar gyfer pobl 20–66 oed â chefndir nad yw'n Norwyaidd wedi codi. I weddill y boblogaeth mae wedi bod bron yn fflat: 79.8% yn 2001, 79.3% yn 2024.
- Mae 105,000 o bobl ifanc o dan 30 oed allan o waith a addysg heddiw.
- Mae hanner pensiynwyr anabledd Norwy'n dweud eu bod wedi ei chael hi'n anodd yn yr ysgol. "Mae allgáu ifanc yn ddrud iawn," ysgrifenna Hagen.
Beth fyddai gwerth gwelliant bach
Nid yw Hagen yn ceisio amcangyfrif llawn o gost gymdeithasol allgáu. Yn hytrach mae'n dangos faint y mae gwelliant hyd yn oed ymylol yn ei werth, gan ddyfynnu cyfrifiad diweddar (Andersen, 2026): byddai gostyngiad o 10% mewn absenoldeb salwch ac yn nifer y bobl sy'n derbyn lwfans asesu gwaith (AAP) a budd-dal anabledd yn arbed NOK 25 biliwn. Pe bai'r bobl hynny'n gweithio hanner amser ar gyfartaledd yn lle derbyn budd-daliadau, byddai'n ychwanegu gwerth sy'n cyfateb i 35,000 o swyddi llawn-amser.
Yn erbyn hynny, mae'n gwneud dyfaliad bras fod y sector cyhoeddus yn gwario NOK 50–60 biliwn y flwyddyn ar wasanaethau cynhwysiant: tua 24 biliwn drwy'r Directorate of Integration and Diversity a 12 biliwn ar raglenni marchnad lafur NAV, ynghyd ag adsefydlu galwedigaethol, rhannau o ofal caethiwed, cymorth ar ôl carchar a mesurau bwrdeistrefol.
Troi'r persbectif
Yr argymhelliad craidd yw troi polisi cynhwysiant wyneb i waered. Mae'r system bresennol, medd Hagen, yn gorffwys ar dair rhagdybiaeth: mai'r person y tu allan i waith yw'r broblem i'w thrwsio, mai dim ond swyddi cyffredin sy'n cyfrif, a bod cyfuno cyflog a budd-daliadau yn risg i'w phlismona. O'i wrthdroi, mae hynny'n dod yn rhaglen:
- Rhoi mewn gwaith yn gyntaf, wedyn hyfforddi. Mae angen i bobl fod mewn gwaith cyn iddynt feithrin y cymhelliant a'r sgiliau ar ei gyfer — rhesymeg cyflogaeth gefnogol.
- Cynllunio swyddi sy'n addas. Creu rolau gwirioneddol, cynhyrchiol ar gyfer pobl na allant wneud gwaith cyffredin, wedi'u sbarduno gan fuddiant cyflogwyr eu hunain. Dylai bwrdeistrefi sy'n brin o staff gofal symud tasgau oddi wrth bersonél arbenigol i swyddi sy'n addas ar gyfer pobl sy'n ei chael hi'n anodd cael gwaith.
- Sicrhau bod gwaith ynghyd â budd-daliadau'n talu. Mae Hagen yn cynnig arbrawf ar gyfer pobl ar AAP a budd-dal anabledd sydd mor fawr â'r treial torri treth ieuenctid presennol, er enghraifft gan ganiatáu i berson roi rhan o'i fudd-dal fel cymhorthdal cyflog yn gyfnewid am y cyflogwr yn talu cyflog penodol.
Absenoldeb salwch fel ansawdd gwasanaeth
Mae Hagen hefyd yn trin absenoldeb salwch mewn iechyd a gofal fel mater ansawdd a chapasiti. Pe bai gan bob bwrdeistref absenoldeb salwch mor isel â'r 20% gorau, byddai gwasanaethau iechyd a gofal yn ennill 10,800 o swyddi cyfwerth â llawn-amser — heb wariant cyhoeddus uwch. Ar gyfer y 105,000 o bobl ifanc sydd y tu allan i waith ac ysgol, mae'n codi syniad o ddewis amgen sifil i wasanaeth milwrol, gan eu hyfforddi mewn gwaith argyfwng a pharodrwydd.
Mae'r adroddiad yn gorffen gyda 10 argymhelliad, o bwysau cryfach ar gyfer arloesi a mesur gwell o'r hyn sy'n gweithio, i amodau rhagweladwy ar gyfer darparwyr preifat a symudiad "o wladwriaeth les i gymdeithas les".
Pam mae'n bwysig i gyflogwyr: Mae dadl Hagen yn gosod cyflogwyr wrth galon y mater. Os yw prinder llafur Norwy i'w ddatrys o blith y rhai sydd bellach y tu allan i waith, rhaid i gynhwysiant ddigwydd yn y gweithle — trwy gynllunio swyddi, cymorth yn y swydd, a threfniadau sy'n gwneud iddo fod werth y drafferth i'r ddwy ochr.
Darllenwch fwy am gost gyllidol allgáu yn InkludX Economics.
Ffynhonnell: Kåre Hagen (2026), Et bærekraftig velferdssamfunn: Veivalg og muligheter, adroddiad a gomisiynwyd gan NHO Geneo.