Swydd Anabledd yn y DU: Y Dirwedd Gyflawn

Bwlch Cyflogaeth Anabledd yn y DU

Mae bwlch cyflogaeth anabledd yn y DU — y gwahaniaeth rhwng cyfraddau cyflogaeth pobl anabl a phobl nad ydynt yn anabl — wedi bod yn broblem barhaus:

Er gwaethaf targedau'r llywodraeth a rhaglenni lluosog, mae'r bwlch yn parhau i fod yn eang.

Ystadegau allweddol:

• 5,5 miliwn o bobl anabl mewn cyflogaeth yn Q2 2025 (DWP)
• 4,2 miliwn o bobl anabl yn economaidd anweithgar yn 2024/25, i fyny o 3,4 miliwn yn 2018/19 (DWP)
• Bwlch tâl cymedrig bob awr rhwng gweithwyr anabl a gweithwyr nad ydynt yn anabl oedd 12,7% yn 2023 (ONS)
• Yn 2024/25, dim ond 31,4% o bobl y mae eu prif gyflwr iechyd yn awtistiaeth mewn cyflogaeth (DWP)

Fframwaith Cyfreithiol

Deddf Cydraddoldeb 2010

Deddf Cydraddoldeb yw'r prif ddeddfwriaeth sy'n diogelu gweithwyr anabl:

Prif ddarpariaeth:

• Adran 6: Diffiniad o anabledd — "niweidiad corfforol neu feddyliol" sy'"n cael effaith sylweddol a hirdymor niweidiol" ar y gallu "i gyflawni gweithgareddau arferol o ddydd i ddydd"
• Adran 13: Gwahaniaethu uniongyrchol — trin rhywun yn llai ffafriol oherwydd anabledd
• Adran 15: Gwahaniaethu sy'n deillio o anabledd — trin rhywun yn anfantais oherwydd rhywbeth sy'n deillio o ganlyniad i'w anabledd (e.e., cosbi absenoldeb a achoswyd gan anabledd), oni bai ei fod yn ddull cymesur o gyflawni nod cyfreithlon
• Adran 19: Gwahaniaethu anuniongyrchol — darpariaethau, meini prawf, neu ymarferion sy'n anfantais i bobl anabl heb gyfiawnhad
• Adrannau 20–21: Dyletswydd gwneud addasiadau rhesymol — rhaid i'r cyflogwr gymryd camau rhesymol i dynnu rhwystrau i ffwrdd. Mae'r ddyletswydd yn berthnasol pan fydd cyflogwr yn gwybod, neu y gallid yn rhesymol ddisgwyl iddo wybod, fod rhywun yn anabl, felly dylai cyflogwyr gynllunio ymlaen llaw yn hytrach na dim ond ymateb i geisiadau.
• Adran 26: Aflonyddu yn gysylltiedig ag anabledd
• Adran 27: Dialedd — cosbi rhywun am godi pryderon gwahaniaethu
• Atodlen 8: Rheolau penodol i waith ar addasiadau rhesymol

Addasiadau rhesymol — Mae canllawiau Acas yn dweud y dylai cyflogwyr ystyried a yw addasu:

• Yn tynnu i ffwrdd neu'n lleihau'r anfantais
• Yn ymarferol i'w wneud
• Yn fforddiadwy
• Y gallai niweidio iechyd a diogelwch eraill

Gall ariannu Mynediad at Waith helpu, ond nid yw'n ddisodli dyletswydd cyfreithiol y cyflogwr.

Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus (Adran 149)

Rhaid i awdurdodau cyhoeddus, wrth gyflawni eu swyddogaethau, gymryd sylw priodol o'r angen i:

• Dileu gwahaniaethu, aflonyddu a dialedd
• Hyrwyddo cydraddoldeb cyfle
• Meithrin perthynas dda rhwng pobl sy'n rhannu nodwedd warchodedig, megis anabledd, a'r rhai nad ydynt

Mae hyn yn gofyn am ystyriaeth rhagweithiol o gydraddoldeb, nid dim ond osgoi gwahaniaethu.

Rhaglenni Llywodraeth

Mynediad at Waith

Cynllun cymorth gweithle blaenllaw'r DU, a redeg gan DWP yng Lloegr, yr Alban a Chymru:

Beth y mae'n ei orchuddio:

• Offer arbenigol a meddalwedd gynorthwyol
• Gweithwyr cymorth (megis draethyddion BSL, hyfforddwyr swyddi neu fêts teithio)
• Teithio i waith (lle na all y person ddefnyddio cludiant cyhoeddus)
• Cymorth iechyd meddwl (cynllun wedi'i deilwra a sesiwnau un-i-un gyda gweithiwr iechyd meddwl)
• Cymorth cyfathrebu mewn cyfweliadau swydd

Sut y mae'n gweithio:

• Mae'r gweithiwr yn ymgeisio i DWP ar-lein neu dros y ffôn
• Mae rheolwr achos yn gweithio gyda'r gweithiwr a'r cyflogwr i gytuno ar gymorth
• Mae DWP fel arfer yn cymeradwyo cymorth am dair blynedd
• Yn dibynnu ar ei maint, efallai y bydd y cyflogwr yn cyfrannu at rai costau
• Dyfarniad uchafswm: £69,260 fesul person y flwyddyn (2024-25 a 2025-26)

Heriau:

• Amserau prosesu: cododd yr amser cymedrig i brosesu cais o 28 diwrnod gwaith yn 2021-22 i 66 diwrnod gwaith yn 2024-25, ac roedd yn 109 diwrnod ym mis Tachwedd 2025 — oedlau a allai effeithio ar ddechreuadau swyddi
• Croniad: roedd 62.100 o geisiadau'n aros am benderfyniad ar 31 Mawrth 2025
• Galw: cafodd 74.200 o bobl ariannu yn 2024-25, i fyny o 37.700 yn 2018-19

Anabledd Hyderus

Cynllun cyflogwr tri lefel:

Lefel 1 — Ymroddedig: Llofnodi pum ymrwymiad craidd, gan gynnwys cynnig cyfweliad i bobl anabl sy'n cwrdd â'r meini prawf lleiaf

Lefel 2 — Cyflogwr: Hunanasesiad sy'n ymdrin â chael y bobl iawn ac yn cadw a datblygu'ch pobl

Lefel 3 — Arweinydd: Hunanasesiad a annibynnir gan drydydd parti, ynghyd â chyhoeddiad cyhoeddus ar anabledd, iechyd meddwl a lles

Cyfranogiad: Dros 19.000 o aelodau, ac yn adrodd dros 12 miliwn o gyflogeion (DWP, Mawrth 2025)

Beirniadaeth:

• Mae Lefel 1 a 2 yn hunanasesedig — nid oes gwiro allanol fod ymarferion yn cydweddu â honiadau
• Gall sefydliadau fod yn "Anabledd Hyderus" tra bod ganddynt gynrychiolaeth anabledd fechan
• Dim ond Arweinwyr sy'n gorfod cyhoeddi data cyflogaeth anabledd
• Mae DWP wedi dweud ei fod yn ystyried sut i wneud tystiolaeth yn fwy cadarn

Cyflogaeth â Chymorth

• Cysylltu â Waith: Rhaglen gyflogaeth â chymorth wirfoddol ar gyfer pobl anabl, pobl â chyflyrau iechyd a phobl â rhwystrau cymhleth i gyflogaeth, gan ddefnyddio Gosodiad Unigol a Chefnogaeth (IPS) a Fframwaith Ansawdd Cyflogaeth â Chymorth ("gosod, hyfforddi a chadw"). Ei nod yw cefnogi tua 300.000 o bobl yng Lloegr a Chymru erbyn Mawrth 2030, gyda hyd at 12 mis o gymorth ar gyfer pobl sydd allan o waith.

Diwygio Lles a Chyflogaeth Anabledd

Mae diwygio lles y DU wedi effeithio'n sylweddol ar gyflogaeth pobl anabl:

Asesiad Gallu Gwaith (WCA)

• Mae DWP yn defnyddio'r asesiad i benderfynu a oes rhaid i rywun chwilio am waith neu wneud gweithgaredd sy'n gysylltiedig â gwaith i hawlio budd-daliadau, a pha fudd-daliadau y mae'n hawl iddynt (gan gynnwys Credyd Cyffredinol ac Lwfans Cymorth Cyflogaeth)
• Dadl: Maent sefydliadau anabledd wedi codi pryderon hir dymor am ansawdd yr asesiad a'r straen o'r broses
• Gall y broses fod yn straenllawn ac efallai y bydd yn atal pobl rhag ceisio gweithio

Credyd Cyffredinol

• Mae Credyd Cyffredinol yn disodli budd-daliadau hŷn, gan gynnwys Lwfans Tai ac Lwfans Cymorth Cyflogaeth yn seiliedig ar incwm
• Caiff ei dalu'n fisol
• Mae goddefannau gwaith yn caniatáu i ennill rhywfaint cyn i fudd-daliadau leihau — mewn theori yn annog cyflogaeth
• Problemau ar gyfer pobl anabl: Gall cyfnodau asesiad misol eistedd yn anodd gyda chyflyrau yn chwyrlio; gall system ddigidol-yn-gyntaf eithrio rhai pobl anabl; efallai y bydd gofynion amod yn anaddas; gall risg cosbi atal cynigion cyflogaeth

Y Tensiwn

Mae'r llywodraeth ar yr un pryd:

1. Eisiau lleihau bwlch cyflogaeth anabledd (cael mwy o bobl anabl i weithio)
2. Eisiau lleihau'r bil budd-daliadau anabledd (cyfyngu ar pwy sy'n gymwys)

Gall yr amcanion hyn wrthdaro: mae ofn colli budd-daliadau os yw cynig gwaith yn methu yn rhoi rhesymau rhesymegol i bobl osgoi ceisio.

Beth Ddylai Cyflogwyr y DU Wneud

Camau Ar Unwaith

1. Deall Mynediad at Waith: Gwybod beth y mae'n ei orchuddio, pwy all ymgeisio, a faint o amser y mae'n ei gymryd. Ei ddatblygu i mewn i'ch amserlen ymgyfeirio.
2. Proses addasiadau rhesymol: Creu proses glir, syml a chyflym ar gyfer gofyn am addasiadau a'u gweithredu, gyda chyfnodau targed clir.
3. Pasport addasiadau: Defnyddiwch basport addasiadau rhesymol — cofnod o sut y mae anabledd yn effeithio ar rywun yn y gwaith a'r addasiadau a gytunwyd — fel na fydd raid iddo fynd trwy'r un broses eto os yw eu rheolwr yn newid. Mae GOV.UK yn cynnig templed Pasport Addasu Iechyd.
4. Dadansoddiad bwlch tâl anabledd: Cyfrifwch eich bwlch tâl anabledd. Mae'r llywodraeth wedi cadarnhau y bydd yn gwneud adroddiad bwlch tâl anabledd yn orfodol ar gyfer cyflogwyr sydd â 250 neu fwy o gyflogeion; mae cael y blaen ar hyn yn ddoeth.

Camau Strategol

• Gosod targedau: Ymrwymwch i dargedau cyflogaeth anabledd penodol (cynrychiolaeth ar bob lefel)
• Cyhoeddi data: Cyhoeddwch ddata gweithlu anabledd yn wirfoddol — mae tryloywder yn adeiladu ymddiriedaeth ac atebolrwydd
• Adolygu recriwtio: Dylai pob cam o'ch proses recriwtio fod yn hygyrch (ceisiad, asesiad, cyfweliad, cynnig)
• Hyfforddiant rheolwyr: Hyfforddiant addasiadau rhesymol i holl reolwyr llinell — cytunir ar y rhan fwyaf o addasiadau ar lefel rheolwr
• Rhwydwaith anabledd: Ariannu a grymuso Grŵp Adnoddau Gweithwyr Anabledd
• Cadwyn gyflenwi: Cynnwys cyflogaeth anabledd yn y meini prawf caffael

Adnoddau

• GOV.UK: Mynediad at Waith — https://www.gov.uk/access-to-work
• Acas: Addasiadau rhesymol yn y gwaith — https://www.acas.org.uk/reasonable-adjustments
• DWP: Canllawiau Anabledd Hyderus ar gyfer Lefelau 1, 2 a 3 — https://www.gov.uk/government/publications/disability-confident-guidance-for-levels-1-2-and-3
• DWP: Cyflogaeth pobl anabl 2025 — https://www.gov.uk/government/statistics/the-employment-of-disabled-people-2025
• Scope: Canllaw Asesiad Gallu Gwaith — https://www.scope.org.uk/advice-and-support/work-capability-assessment-esa